جدلية الاستدعاء البارودي للتراث في شعر نزار قباني

10.22034/jral.2026.560037.1107

نوع المستند : المقالة الأصلية

المؤلفون

1 أستاذ مساعد في قسم اللغة العربية وآدابها بجامعة پيام نور، طهران، إيران

2 أستاذ مشارك في قسم اللغة العربية وآدابها بجامعة خليج فارس، بوشهر، إيران

3 أستاذ في قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة شهيد تشمران أهواز، أهواز، إيران

المستخلص
تُعتبَر الباروديا نوعاً من أنواع الأدب الساخر أو بالأحرى هي نوع من التعالق الساخر في الأدب، إذ يقوم الشاعر أو الكاتب باستدعاء ومحاكاة نصوص أدبية سابقة، ثم إعادة إنتاجها بطریقة ساخرة تُحرّف دلالتها الأصلية، بهدف إحداث أثر كوميدي أو نقدي في المتلقي. كما تُعدُّ الباروديا شكلاً مهماً من أشكال الأدب التناصّي، حيث يَتمُّ الاستشهاد والاقتباس من نصوص أدبية سابقة كجزء من بنية العمل البارودي. نحاول في هذا البحث دراسة مواطن الباروديا ومدی التأثرات البارودية في شعر نزار قباني، حيث إنَّه من أبرز الشعراء الحداثة الذين استلهموا التراث الأدبي والديني والعلمي، وظفوا الأدب الساخر بمهارة ولاسیما في شعره السياسي. يعتمد هذا البحث على المنهج الوصفي الموازن، بهدف موازنة المظاهر البارودية في شعر نزار قباني مع النصوص المصدرية التي استمدها منها، سواء كانت نصوصاً شعرية قديمة أو نصوصاً من التراث الديني والأقوال المأثورة، إذ نسعى من خلاله إلى الكشف عن الأساليب والتقنيات التي اعتمدها الشاعر في توظيف الباروديا، وكيف استلهم منها محاكاته الساخرة للواقع السياسي والاجتماعي. كما يتمُّ الكشف عن الأهداف والدلالات الكامنة وراءها، سواء على المستوى الفني أو المضموني. فقد توصلنا في هذه الدراسة إلى أنَّ نزار قباني كان متمكناً من التراث الأدبي العربي القديم، فقد قام في شعره باستدعاء ومحاكاة هذا التراث بطريقة عميقة، وكان ذلك عملية استيعاب وإعادة إنتاج لروح هذا التراث، مع إضفاء الحداثة والمعاصرة عليه من خلال لغة شعرية عصرية أنيقة، ولم تكن الباروديا في شعره مجرد وسيلة للسخرية والتهكّم السطحي، بل كانت باروديا جادّة، تستهدف النقد السياسي والاجتماعي

رسومية المستخلص

جدلية الاستدعاء البارودي للتراث في شعر نزار قباني

الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

دیالکتیک فراخوانی پارودیای سنت در شعر نزار قبانی

المؤلفون Persian

عبد العزیز حمادی 1
ناصر زارع 2
رسول بلاوی 3
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه پیام نور، تهران-ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خليج فارس، بوشهر، ایران
3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهيد چمران اهواز، اهواز، ایران
المستخلص Persian

پارودی یکی از گونه‌های ادبیات طنز، یا دقیق‌تر، نوعی از بینامتنیت طنزآمیز است که در آن شاعر یا نویسنده با فراخوانی و بازآفرینی متون ادبی پیشین، آن‌ها را به شیوه‌ای طنزآلود بازتولید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که معنای اصلی متن دگرگون شده و اثری انتقادی یا طنزآمیز بر مخاطب بر جای می‌گذارد. پارودی همچنین یکی از مهم‌ترین جلوه‌های ادبیات بینامتنی به شمار می‌رود؛ زیرا بر استناد، اقتباس و بازآفرینی متون پیشین به‌عنوان بخشی از ساختار اثر استوار است. این پژوهش می‌کوشد جلوه‌های پارودی و میزان تأثیرپذیری نزار قبانی از این شیوه را در اشعارش بررسی کند. نزار قبانی از برجسته‌ترین شاعران نوگرای عرب است که از میراث ادبی، دینی و فرهنگی الهام گرفته و به‌ویژه در شعر سیاسی خود، طنز را با مهارت فراوان به کار گرفته است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تطبیقی، نمودهای پارودی در شعر نزار قبانی را با متون اصلی الهام‌بخش آن، اعم از اشعار کهن، متون دینی و سخنان مأثور، مقایسه می‌کند. هدف از این بررسی، شناسایی شیوه‌ها و فنونی است که شاعر در به‌کارگیری پارودی از آن‌ها بهره برده و نیز تبیین چگونگی بازآفرینی طنزآمیز واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی بر پایه این متون است. همچنین، این پژوهش به تحلیل اهداف و دلالت‌های هنری و محتوایی این شیوه می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نزار قبانی تسلط عمیقی بر میراث ادبی عرب داشته و آن را به‌گونه‌ای خلاقانه در شعر خود بازآفرینی کرده است. بهره‌گیری او از این میراث صرفاً تقلید یا نقل مستقیم نبوده، بلکه بر پایه درک عمیق، جذب و بازتولید روح آن، همراه با زبانی شاعرانه، نو و امروزی شکل گرفته است. ازاین‌رو، پارودی در شعر او تنها ابزاری برای طنز و هجو سطحی نیست، بلکه شیوه‌ای هنری و اندیشمندانه برای نقد مسائل سیاسی و اجتماعی و بازنمایی واقعیت‌های عصر خود به شمار می‌آید.

الكلمات الرئيسية Persian

  • پارودی
  • طنز
  • تقلید
  • میراث
  • نزار قبانی
  • تاريخ الاستلام 29 مايو 2026
  • تاريخ القبول 20 يوليو 2026