جلوه‌های سبکی گفتمان حسینی در واقعه کربلا؛ مطالعة موردی دو سطح آوایی و نحوی

10.22034/jral.2026.594348.1126
دوره 5، شماره 18 - شماره پیاپی 18
تابستان 1404
صفحه 123-148

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی، قم، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کوثربجنورد، بجنورد، ایران

3 کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

چکیده
مطالعات سبک‌شناختی از جمله روش‌های نوین نقد ادبی به شمار می‌روند که با تحلیل سطوح مختلف زبانی متون ادبی، به بررسی و کشف ویژگی‌های زیبایی‌شناختی و معنایی آنها می‌پردازند. خطبه‌های امام حسین(ع) از برجسته‌ترین متون خطابی در میراث عربی و اسلامی به شمار می‌رود؛ زیرا افزون بر برخورداری از ارزش‌های دینی، انسانی و اصلاحی، از غنای هنری و سبکی نیز برخوردار است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی برجسته‌ترین ویژگی‌های سبکی در نمونه‌هایی منتخب از خطبه‌های امام حسین(ع)، تبیین کارکردهای هنری و معنایی آنها در دو سطح آوایی و نحوی و نیز نشان دادن نقش این ویژگی‌ها در شکل‌گیری گفتمان حسینی و انتقال اهداف اصلاحی آن انجام شده است. پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و از طریق تحلیل نمونه‌هایی منتخب از خطبه‌های امام حسین(ع) در مسیر حرکت ایشان از مدینه منوره تا کربلا صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش در سطح آوایی نشان می‌دهد که تکرار در سطوح مختلف، سجع و تکرار آواها به‌طور چشمگیری در خطبه‌ها به کار رفته‌اند. این پدیده‌های سبکی با ایجاد آهنگ و موسیقی کلام، به تقویت ساختار بیانی متن، تعمیق دلالت‌های آن و برجسته‌سازی احساساتی همچون اندوه، پایداری، هشدار، سرزنش و برانگیختن مخاطب کمک کرده‌اند. همچنین، بررسی در سطح نحوی از تنوع چشمگیر شیوه‌های خبری و انشایی، به‌ویژه امر، نهی، استفهام و ندا، در کنار پدیده‌هایی همچون تقدیم و تأخیر و تناوب میان جمله‌های اسمی و فعلی متناسب با مقتضای مقام حکایت دارد. تحلیل انجام‌شده نشان می‌دهد که این شگردهای سبکی صرفاً با هدف آرایش لفظی به کار نرفته‌اند، بلکه کارکردهای معنایی و استدلالی آشکاری داشته و در تقویت قدرت گفتمان، اقامه حجت بر مخاطبان و تثبیت ارزش‌های حق، عدالت و اصلاح در نهضت حسینی نقش داشته‌اند.

چکیده تصویری

جلوه‌های سبکی گفتمان حسینی در واقعه کربلا؛ مطالعة موردی دو سطح آوایی و نحوی

کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت 07 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 23 اردیبهشت 1405