تحلیل کارکردهای زبانی در قصیده «المومس العمیاء» اثر بدر شاکر السیاب بر اساس نظریة ارتباطی یاکوبسن

10.22034/jral.2026.595789.1133

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

2 کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

3 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

چکیده
نظریه ارتباطی رومان یاکوبسن بر این فرض استوار است که زبان یک سیستم کارکردی چندبعدی است که از شش ستون ارتباطی تشکیل شده است: فرستنده، گیرنده، پیام، بافت، کانال ارتباطی و رمزگان؛ و در مقابل هر یک از این ارکان، شش کارکرد زبانی قرار می‌گیرد: کارکرد عاطفی، ترغیبی، شعری، ارجاعی، ایهامی و فرازبانی. این الگو، نقطه‌عطفی روش‌شناختی در زبان‌شناسی به‌شمار می‌رود، زیرا از نگاه سنتی به زبان به‌عنوان ابزاری خبری و خنثی فراتر رفته و آن را به‌مثابة کنشی ارتباطی می‌نگرد که در بسترهای گوناگون و با اهداف متعدد شکل می‌گیرد؛ از همین رو، چارچوبی ثمربخش برای تحلیل متون ادبی فراهم آورده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، این الگو را در قصیدة «المومس العمياء» از بدر شاکر السیاب به کار گرفته است. روش پژوهش شامل مراحل مشخصی بوده است: نخست، شناسایی و استخراج بخش‌های شعری که هر یک از کارکردهای شش‌گانة یاکوبسن را بازنمایی می‌کنند؛ سپس، توصیف ویژگی‌های زبانی، نحوی و سبکی این بخش‌ها؛ و در ادامه، تحلیل تعاملات ساختاری و دلالی میان این کارکردها و تفسیر معانی کاربردشناختی و نمادینِ برآمده از این تداخل‌ها. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کارکرد عاطفی در صحنه‌های سوگ و فقدان چیرگی دارد و متن را به سوگ‌سرایی هستی‌شناختی بدل می‌سازد؛ کارکردهای ارجاعی و همدلی، با ارائة جزئیات عینی و ملموس، بستری واقع‌گرایانه ترسیم می‌کنند که فقر، بیماری و استثمار را در جامعة عراق دهة ۱۹۵۰ میلادی به تصویر می‌کشد؛ کارکرد ترغیبی، از طریق نداها و فعل‌های امر و نهی، فضایی تعاملی و خطابی پدید می‌آورد و مخاطب را در متن درگیر می‌سازد؛ کارکرد فرازبانی در کشف تناقض‌های میان زبان و ایدئولوژی دینی خود را نشان می‌دهد؛ همچنین کارکرد ادبی از رهگذر استعاره‌های گسترده و ضرباهنگِ مواج، بر کلیت متن چیره می‌شود و واقعیت را بازآفرینی می‌کند.

چکیده تصویری

تحلیل کارکردهای زبانی در قصیده «المومس العمیاء» اثر بدر شاکر السیاب بر اساس نظریة ارتباطی یاکوبسن

کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت 15 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 22 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 01 شهریور 1405